Millilik ve Evrensellik Arasında

Toplumsal değişimin ve kültürel etkileşimin ivme kazandığı çağımızda, millilik ve evrensellik kavramları birbirini dışlayan iki zıt kutup gibi görünse de, özünde insanlığın ortak hafızasını besleyen iki temel damardır. Millilik, bir toplumun tarihsel süreçte biriktirdiği özgün değerleri, dilini, geleneklerini ve duyuş biçimini temsil eder. Evrensellik ise bu yerel birikimin, tüm insanlığı bağlayan ortak değerler ve duygular düzleminde kabul görmesidir.

Bir insanın evrenselliği, kendi toprağından ne kadar uzaklaştığıyla değil, kendi toprağında bulduğu insanlık hâllerini ne kadar derinden kavrayabildiğiyle ölçülür. Millî olmak, dünyanın kapısını içeriden kilitlemek değildir, aksine insanın kendi evinin kapısını tanıyıp sonra sokağa, şehre ve nihayet dünyaya açılmasıdır.

Yerel olanın kalbine biraz daha derinden indiğimizde evrenselin kapısını buluruz. Anadolu’nun bir köy kahvesinde söylenen bir cümle, İstanbul’un kalabalığında yaşanan bir yalnızlık, bir annenin mutfakta sessizce yaptığı çorba ya da yaşlı bir adamın akşamüstü camdan dışarı bakışı, görünüşte yalnızca bize ait ayrıntılardır. Oysa dikkatle bakıldığında bunların içinde dünyanın her yerindeki insanın korkusu, sevgisi, beklentisi ve yalnızlığı vardır.

Bugün millîlik çoğu zaman bayrak, sınır, marş ve tarih üzerinden konuşuluyor. Oysa bir toplumun millî karakteri yalnızca resmî sembollerde değil, gündelik hayatın küçük ayrıntılarında saklıdır. Bir misafire “Bir çay içmeden olmaz” demekte, bayram sabahı kapıların çalınmasında, komşunun cenazesine sessizce gidilmesinde, düğünde bütün mahallenin aynı sofraya oturmasında, yaşlıya yer verilmesinde, ekmeğin çöpe atılmasına duyulan rahatsızlıkta bir toplumun kendini ele veren ruhu vardır. Çünkü millet, çoğu zaman meydanlarda değil, mutfaklarda, sokaklarda, dükkânlarda ve evlerin sessiz odalarında yaşar.

Buna karşın yerelliği kutsallaştırmak da başka bir yanılgıdır. Kendi kültürünü sevmek, onun bütün kusurlarını savunmak anlamına gelmez. Bir toplum kendisine ait olanı sevdiği kadar kendisine ait olanı eleştirebilme cesaretine de sahip olmalıdır. Çünkü kültür, vitrinde duran donmuş bir eşya değil, sürekli yaşayan ve değişen bir organizmadır.

Millî kültür, yalnızca övünülecek miras değil, aynı zamanda üzerinde düşünülmesi gereken bir emanettir. Bir toplumunun aile anlayışında dayanışmanın, misafirperverliğin ve aidiyetin güçlü tarafları olduğu kadar, bireyin üzerine fazla yük bindiren, mahremiyeti ihlal eden, “el âlem ne der?” korkusunu büyüten tarafları da vardır.

Cemil Meriç’in kültür meselesine yaklaşımı hâlâ yol göstericidir. Meriç, “Kültür, bir milletin ruhudur” der. Bu kısa cümlenin içinde büyük bir sosyolojik hakikat saklıdır. Çünkü ruhunu kaybeden toplum, yalnızca geçmişini değil, geleceğini de başkalarının kavramlarıyla kurmaya başlar. Fakat ruhun korunması, değişime kapıları kapatmak değildir. Tam tersine kendi ruhunu bilen toplum, dışarıdan geleni seçebilir; neyi alacağını, neyi dönüştüreceğini, neyi reddedeceğini bilir. Kimlik, dünyaya kapanmak değil; dünyaya karşı kendi sesini kaybetmeden konuşabilmektir.

Türkiye’nin modernleşme hikâyesi biraz da bu iki uç arasında gidip gelmenin hikâyesidir. Bir tarafta “Geçmişte ne varsa güzeldir” diyen nostaljik bakış, diğer tarafta “Yeni olan ne varsa iyidir” diyen hayranlık psikolojisi vardır.

Oysa toplumlar ne yalnızca geçmişin müzeleri ne de geleceğin laboratuvarlarıdır. Sivas’ın taşında, Gaziantep’in çarşısında, Erzurum’un soğuğunda, İzmir’in kıyısında, İstanbul’un karmaşasında biriken hayat tecrübesi, modern dünyanın bilim, teknoloji ve düşünce birikimiyle karşılaşmak zorundadır. Asıl mesele, bu karşılaşmadan kimliğini kaybetmeden çıkabilmektir.

Bugün küreselleşmenin en büyük tehlikelerinden biri, insanları birbirine yaklaştırırken birbirine benzetmesidir. Aynı markalar, aynı müzikler, aynı ekranlar, aynı tüketim alışkanlıkları ve aynı dijital davranış biçimleri dünyanın farklı şehirlerini birbirine benzetiyor. Bir süre sonra İstanbul’daki gençle Londra’daki, Ankara’dakiyle Berlin’deki aynı ekranın karşısında aynı şeyi tüketmeye başlıyor.

Oysa ki insanın ihtiyacı yalnızca dünyaya bağlanmak değil,  bir yere ait olduğunu hissedebilmektir. Yerellik bu nedenle geçmişe saplanmak değil, insanın kendisine “Ben nereden geliyorum?” sorusunu sorabilmesidir.

Millîlik ile evrensellik arasında bir duvar değil, bir köprü vardır. İnsan önce kendi evinin penceresinden dünyaya bakar  fakat pencerenin çerçevesini dünyanın tamamı sanmaz.

Kendi dilini sever ama başka dilleri düşman görmez. Kendi tarihini bilir ama başka halkların tarihini küçümsemez. Kendi geleneğini yaşatır ama geleneğin insanı ezmesine izin vermez. Kendi toprağının kokusunu taşırken dünyanın acısını da duyabilir.

Gerçek millîlik , köklerini inkâr etmeden dallarını gökyüzüne uzatmaktır. Gerçek evrensellik ise köksüz bir insanlık iddiası değil, kendi toprağından yükselerek başka insanların yüreğinde yankı bulabilmektir. Çünkü insan, önce bir yere ait olarak kendisini bulur. Sonra insanlığın tamamına ait olduğunu fark eder.

Köklerinden koparak doğrudan “evrensel” olmaya çalışan bir hayat anlayışı, kimliksizleşme ve taklitçilik riskiyle karşı karşıya kalır. Kendi kültürel kodlarını yansıtmayan, yerel dinamiklerden beslenmeyen bir hayat, dünya medeniyetine özgün bir katkı sunamaz.

Ttamamen içine kapanan ve dış dünyaya gözlerini yuman bir millilik anlayışı da sığlaşmaya ve zamanla kendi içinde tükenmeye mahkûmdur. Asıl mesele, yerel bir birikimi dünya kültürünün zenginliğiyle buluşturabilecek bir açık fikirliliğe sahip olabilmektir.